دانشگاه فنی و حرفه‌ای

شنبه 28 فروردین 1400 - 23:06

دکتر حسین سلمانی: لزوم توجه هیات امنای دانشگاه ها به مسائل کلان دانشگاه های کشور

دوشنبه 8 دی 1399 - 13:09
1

.

  • چکیده:

شرایط ویژه کشور در زمان حاضر و نقش مؤثر دانشگاه‌ها در برون رفت از این بحران‌ها سبب شده تا درخواست‌ها از مجموعه علمی و مراکز آموزش عالی کشور افزایش یابد. لذا لازم است دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در برنامه‌ریزی‌های خود تلاش بیشتری در جهت تحول مثبت در آموزش عالی کشور معطوف دارند. در این میان ضرورت اهتمام هیات های امنا به عنوان عالی­ترین مرجع تصمیم­ گیری و راهبری در دانشگاه­ها به مسائل و موضوعات کلان آموزش عالی کشور بیش­ا­پیش اهمیت می یابد. بررسی مصوبات هیات امنای دانشگاه های بزرگ کشور در سال­ های اخیر نشان می­دهد عمده موضوعات و مصوبات مورد بحث در هیات­های امنا موضوعات عمومی بوده و کمتر موضوعات کلان و برنامه­ های دانشگاه ها مورد بحث و بررسی قرار می ­گیرد. در این مطالعه سعی شده است با بیان اهمیت جایگاه هیات امنا و همچنین بررسی آماری برخی از موضوعات پرتکرار در هیات امنای دانشگاه­ های بزرگ کشور، مشکلات راهبردی هیات­ های امنا مطرح و در جهت رفع این مشکلات راهکارها و پیشنهاداتی ارائه گردد.

.

  • مقدمه:
  • تاریخچه هیات امنا :

روند تشکیل و تغییرات هیات‌های امنای به عنوان رکن اصلی دانشگاه‌ها، حاکی از تفکیک آن به پنج دوره به شرح ذیل است:

دورة اول (سال های 1339ـ1287) به تاریخ برپایی نخستین مؤسسة آموزش عالی تقریباً به شکل امروزی مربوط است.

دورة دوّم (سال های 1357ـ1287) در این دوره عنوان "هیأت امنا" برای اولین بار در اساسنامة دانشگاه شهید بهشتی، قانون تاسیس دانشگاه شیراز (1342) و دانشگاه صنعتی شریف (1344)، قانون تشکیل و اختیارات هیات امنا دانشگاه تهران (1346) به عنوان بالاترین رکن دانشگاه مطرح شد.

دورة سوم (سال های 1370ـ1357) شورای انقلاب، به موجب مادة واحده "انحلال هیأت‌های امنا کلیة دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی اعم از دولتی و غیر دولتی و خصوصی مصوب 13/12/1357 هیأت‌های امنای مؤسّسات را منحل و در قالب هیات امنای مرکزی ادغام نمود.

دورة چهارم (سال های 1384ـ1370) در این دورة شورای عالی انقلاب فرهنگی قانون تشکیل هیأت‌های امنای دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی را به تصویب رساند.

در دورة پنجم که از سال 1384 تا کنون را در بر می‌گیرد، دو قانون بسیار مهم: 1- قانون اهداف، وظایف تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری 2- قانون برنامة چهارم توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مورد تصویب قرار گرفت. همچنین در «آئین‌نامة جامع مدیریت دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری» مصوب جلسه 684 مورخ 10/12/1389 شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز هیأت امنا، عالی‌ترین رکن مؤسّسه می‌باشد. نهایتا در مادة یک قانون احکام دائمی کشور نیز دانشگاه‌ها، مراکز و مؤسسات آموزش‌عالی و پژوهشی از رعایت قوانین و مقررات عمومی حاکم بر دستگاه‌های دولتی معاف گردیده و ملزم به رعایت چهارچوب مصوبات و آیین‌نامه‌‌های مالی، معاملاتی، اداری، استخدامی و تشکیلاتی مصوب هیأت‌ امنا شدند.

.

  • اهمیت جایگاه هیات امنا:

هدف از تشکیل هیات های امنا ایفای نقش به عنوان رکن اصلی و فعال در اداره امور دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی بوده تا این مراکز علمی بتوانند در توسعه علم و پیشرفت و آبادانی کشور بر اساس نیاز ها و رسالت تصمیم گیری نموده و با چابکی و نشاط اهداف و ماموریت های مورد نظر را پیش ببرند. قوانین و اسناد بالا دستی در دوره های مختلف بر اهمیت و تاکید بر جایگاه و نقش هیات های امنا در آموزش عالی کشور تاکید داشته و به آن اشاره نموده اندکه نشان از اهمیت جایگاه هیأت امنا دارد. از جمله این قوانین و اسناد می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • قانون تشکیل هیأت‌های امنا دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی (متن اصلی مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی)
  • قانون تشکیل هیأت‌های امنا دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی
  • ماده یک قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور
  • قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
  • آئین‌نامه جامع مدیریت دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی، پژوهشی و فناوری
  • سیاست‌ها و موضوعات راهبردی در هیأت‌های امنای دانشگاه‌‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی، پژوهشی و فناوری

.

هیأت های امنا در رأس ساختار سازمانی دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی به عنوان بالاترین مرجع تصمیم گیری و سیاست گذاری در امور مالی، معاملاتی، اداری، استخدامی و علمی، مسئولیت های مهم و حساسی بر عهده دارند.

صیانت از استقلال و اقتدار دانشگاهی، حمایت از آزادی های علمی اعضای هیأت علمی، تضمین اثربخشی و کارایی از جمله مسئولیت ها، وظایف و کارکردهای مهمی هستند که بر عهده هیأت امنای دانشگاه ها است و هیأت های امنا به عنوان اعضای راهبری دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی نقش مهمی در گذار این موسسات به سمت سیستم های پیچیده ایفا می­ نمایند.

از هیأت امنا به عنوان جایگاهی قابل اتکا در جهت بهینه سازی ارتباطات دانشگاه با صنعت و جامعه و حلقه مفقوده ای که رابطه دانشگاه با جامعه و صنعت را قابل گسترش و تسهیل می ­کند نام می ­برند. هیأت امنا با کمک موارد ذیل می ­تواند نقش مهمی در راهبری نظام­ مند دانشگاه ها داشته باشد.

.

  • تصویب برنام راهبردی دانشگاه ها با رعایت اسناد بالادستی همچون نقشه جامع علمی کشور، مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی، برنامه های وزیر علوم و غیره
  • تدوین و تصویب برنامه های عملیاتی برای تحقق برنامه های راهبردی دانشگاه
  • تدوین و ارائه طرح های جامع در زمینه:
  • عمرانی
  • ساماندهی مالی و ساختاری از طریق:
  • تنوع بخشی منابع مالی
  • کارایی و اثربخشی مصرف منابع مالی
  • چابکسازی ساختاری و اصلاح فرایند ها
  • برنامه ریزی منابع انسانی اعم از هیات علمی و کارکنان

.

.

  • بررسی آماری مصوبات هیات امنای دانشگاه های بزرگ کشور طی سال های 1397 و 1398

در این مطالعه با بررسی مصوبات هیات امنای دانشگاه های بزرگ کشور در طی سال های 1397 و 1398 موضوعات پرتکرار و مشابه در مصوبات هیات امنای این دانشگاه ها استخراج و به شرح جدول ذیل دسته ­بندی شده ­اند:

جدول 1- تعداد کلیه مصوبات و مصوبات پرتکرار هیات امنای پنج دانشگاه بزرگ کشور در طی

سال های 1397 و 1398

همانطور که آمار جدول فوق نشان می­دهد پرتکرارترین موضوعات و مصوبات هیات امنا به موضوعات عمومی همچون موارد ذیل الاشاره مرتبط بوده، به طوری که در اکثر دانشگاه ها این موضوعات سهم حداقل 30 درصدی در مصوبات هیات امنا را دارند:

  • - نقل و انتقال اعضای هیات علمی و غیر هیات علمی بین دانشگاه ها و دستگاه های اجرایی
  • - ماموریت اعضای هیات علمی و غیرهیات علمی از دانشگاه ها به دستگاه های اجرایی
  • - مجوز استخدام اعضای هیات علمی و غیر هیات علمی
  • - تعویق بازنشستگی اعضای هیات علمی و غیر هیات علمی
  • - مجوز استخدام کبرسن اعضای هیات علمی
  • - تمدید مدت خدمت پیمانی و رسمی آزمایشی اعضای هیات علمی
  • - انتصاب اعضای هیات علمی پیمانی در پست های ستاره ­دار

.

تصمیم­ گیری و صدور مجوز در موارد فوق الذکر بر اساس آیین ­نامه استخدامی اعضای هیات علمی و غیرهیات علمی بر عهده هیات امنا بوده و مرجع دیگری نمی­ تواند در این خصوص تصمیم گیری نماید. این در حالی است که این موضوعات در اکثر دانشگاه ها خصوصاً دانشگاه های بزرگ کشور که بعضا دارای چند هزار عضو هیات علمی و غیر هیات علمی هستند امری عادی و محتمل است.

یکی از موضوعات پربسامد و پرتکرار در مصوبات هیات امنا مربوط به اصلاح آیی ن­نامه­ ها و مصوبات بوده که نیاز به بازنگری و اصلاح در جلسات مختلف دارد و به نظر می­رسد نشان از نقص در آیین نامه ها و مصوبات دارد. شهریه دانشجویی یکی دیگر از موضوعات معمول در هیات امنای دانشگاه ها بوده و تعداد زیادی از مصوبات را به خود اختصاص می­ دهد.

از طرف دیگر طرح تعداد زیاد موضوع در جلسات هیات امنا (متوسط بیش از 25 موضوع در هر جلسه) سبب می­ شود عمده وقت جلسه به موضوعات عمومی دانشگاه (مانند تعیین نصاب معاملات، تعیین شهره دانشجویان، موضوعات اداری، اصلاح آیین نامه ها و مصوبات و ........ ) که بر اساس قوانین و مقررات نیاز به مصوبه هیات امنا دارد اختصاص یافته و وقت کافی برای پرداختن به موضوعات کلان که نقش اساسی در پیشبرد اهداف دانشگاه­ ها دارند (مانند برنامه­ های راهبردی دانشگاه، آیین نامه و اسناد دانشگاه، برنامه منابع انسانی دانشگاه و........) باقی نمانده و این موضوعات مقفول واقع شوند.

آنچه آمار بدست آمده در این مطالعه نشان می­ دهد، صرفا بخش اندگی (کمتر از 10 درصد) از مصوبات هیات امنای دانشگاه ­ها به موضوعات کلان مانند طرح­ها و برنامه­های جامع عمرانی، مالی، ساختاری، و منابع انسانی می ­پردازند که نشان از فاصله گرفتن این رکن اساسی تصمیم ­گیری دانشگاه از رسالت ­ها و ماموریت­ های اصلی خود دارد.

بر اساس بررسی ­های انجام شده دانشگاه فنی­ و­حرفه ­ای و در راستای ظرفیت ویژه هیات امنا در قوانین کشور، سعی کرده علی ­الرغم گستردگی و تنوع موضوعی فراوان برای طرح در جلسه هیات امنا، با برنامه ­ریزی ویژه و بر اساس اولویت ­های دانشگاه به نحو شایسته از پتانسیل هیات امنا و اعضای حقیقی و حقوقی آن که از چهره های شاخص و پیش کسوتان آموزش عالی و همچنین صنایع کشور می باشند استفاده نماید. به طوری که در سال های اخیر این دانشگاه توانسته موضوعات مهم و کلانی که از دیرباز به عنوان دغدغه مسئولین دانشگاه و حتی وزارت عتف بوده را با موافقت و تصویب در هیات امنا به مرحله اجرا رساند. اهم این موضوعات به شرح ذیل می باشند:

  • سند راهبردی دانشگاه (مصوبه 13 هیات امنای مورخ 9/4/1397)
  • آیین نامه سازماندهی و تشکیلات دانشگاه (مصوبه 9 هیات امنای مورخ 22/4/1398)
  • آیین نامه نحوه ایجاد گروه های آموزشی (مصوبه 6 هیات امنای مورخ 25/10/1397)
  • آیین نامه استخدامی اعضای هیات علمی فنی دانشگاه (مصوبه 4 هیات امنای مورخ 14/5/1399)
  • آیین نامه ارتقای اعضای هیات علمی فنی (مصوبه 5 هیات امنای مورخ 14/5/1399)
  • آیین نامه تاسیس آموزشکده های فنی و حرفه ای (مصوبه 18 هیات امنای مورخ 14/5/1399)
  • آیین نامه آزمون شایستگی در زمینه های فنی و حرفه ای (فنوحر) (مصوبه 24 هیات امنای مورخ 14/5/1399)

.

  • پیشنهادات:
  • شرایط ویژه کشور در زمان حاضر سبب شده تا مجموعه های علمی و مراکز آموزش عالی کشور با اقبال گسترده‌ای جهت رفع موانع و محدودیتها در کشور مواجه شوند. در این راستا لازم است دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در برنامه‌ریزی‌ها و ارائه برنامه‌های راهبردی خود تلاش بیشتری داشته، تا تحول مثبتی در آموزش عالی کشور صورت گیرد. لذا هیات‌های امنای به عنوان مهمترین رکن تصمیم­گیری در دانشگاه ها، لازم است اهتمام لازم را برای هماهنگی‌های کلان در سطح آموزش عالی کشور معطوف نمایند.
  • کمیسیون‌های دائمی، به عنوان اتاق فکر، کار اصلی هیئت‌های امنا را بر عهده داشته و فعالیت های کارشناسی در این کمیسیون‌ها صورت می‌گیرد. لذا نقش این کمیسیون ها در ترکیب موضوعات مطرح شده در هیات امنا از اهمیت ویژه­ای برخوردار بوده و برون‌دادهای مصوبات این کمیسیون‌ها باید به‌خوبی تعریف شوند تا در جلسات هیات‌ امنا کم‌ترین بحث در این خصوص صرف شود. لذا پیشنهاد می شود:
  • با دعوت و عضویت افراد متخصص و آشنا به حوزه اهداف و ماموریت های دانشگاه در جلسات کمیسیون دائمی، از تجربیات و تخصص این افراد در حل مسائل و ارائه راه حل متناسب با شرایط دانشگاه استفاده شود.
  • با توجه به اینکه بیش از 50 هزار عضو غیر هیات علمی در دانشگاه های کشور به فعالیت مشغول بوده و از طرفی بخشی از مصوبات هیات امنا دانشگاه ها نیز به این دسته از اعضا مرتبط است، لذا پیشنهاد می گردد نمایندگانی از این قشر در ترکیب کمیسون دائمی و هیات امنای دانشگاه ها (دارای حق رای) حضور داشته تا از وجود این بخش مهم در بدنه اجرایی دانشگاه در تصمیم گیری و تصمیم سازی در دانشگاه ها استفاده شود.
  • جلسات کمیسیون دائمی وابسته به تشکیل جلسه هیات امنا بوده و معمولا دو تا سه هفته قبل از جلسه هیات امنا کمیسیون تشکیل می­گردد. با توجه به لزوم بحث های کارشناسی موضوعات هیات امنا در جلسه کمیسیون دائمی به نظر می رسد این جلسات نباید وابسته به جلسه هیات امنا بوده بلکه لازم است به صورت منظم و در جلسات متعدد موضوعات در وقت و زمان کافی و با دقت مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد و بهترین نتیجه ازاین جلسات حاصل گردد.
  • با توجه به قوانین و مقررات، هیات های امنا از ابزارهای اجرایی برخوردار بوده که در انجام وظایف هیات را یاری می کنند. از جمله این ابزارها می­توان به حسابرس منتخب هیات امنا، کمیته اجرایی منابع انسانی دانشگاه و همچنین کمیسیون دائمی هیات امنا اشاره کرد که با بررسی های کارشناسی و ارائه نظرات در حوزه های مختلف مالی، اداری و آموزشی نقش مهمی در رسیدن به بهترین و موثرترین تصمیمات توسط هیات امنا ایفا می نمایند. با توجه به اینکه حجم زیادی از مصوبات هیات امنا مربوط به موضوعات عمومی در دانشگاه ها می باشد لذا تفویض اختیار برای تصمیم گیری در خصوص این موضوعات به کمیسیون دائمی، هیات رئیسه، شورای دانشگاه و هیات اجرایی منابع انسانی می تواند سبب شود تا هیات امنا زمان بیشتری را صرف موضوعات کلان و تدوین و ارائه طرح های جامع برای دانشگاه نمایند. به عنوان مثال همانطور که هیات جذب اعضای هیات علمی به عنوان مرجع اصلی موضوعات مرتبط با اعضای هیات علمی، از اختیارات قابل توجهی در جذب، ارتقا، تبدیل وضعیت و ... برخوردار می­باشد، لذا هیات امنا با افزایش اختیارات هیات­ اجرایی منابع ­انسانی دانشگاه می­ تواند بسیاری از موضوعات مطرح شده در هیات امنا را در سطوح پایین­ تر حل و فصل نماید.
  • در قوانین بالادستی از جمله قانون تشکیل هیأت‌های امنای دانشگاه‌ها نقش نهادهایی مثل سازمان برنامه و بودجة کشور و سازمان امور اداری و استخدامی کشور در تصویب موضوعاتی همچون سازمان اداری دانشگاه‌ها و نیز امورمالی و معاملاتی آنها، وظایف و مسئولیت‌های هیأت امناء را تحت‌الشعاع قرار داده و از تمرکز هیأت امناء در برنامهریزی جامع و سیاستگذاری دانشگاه می­ کاهد. لذا پیشنهاد می ­شود مراجع قانونگذار توجه ویژه­ای به استقلال هیات های امنا و نقش کلیدی و محوری آنها در اداره دانشگاه ها داشته باشند.
  • به علت عدم انسجام و هماهنگی قوانین مربوط به هیأت امنا، برخی از دستگاه ­های اداری و اجرایی با برداشت‌های خاص خود از برخی قوانین، مانع از اجرای مصوّبات هیأت امناء می‌شوند. بنابراین پیشنهاد می‌شود رابطة بین قوانین مربوط به هیأت امناء و اسناد بالادستی به درستی مشخص و تعیین تکلیف شود.
  • آیین­ نامه ­های استخدامی اعضای هیات علمی و غیر هیات علمی مصوب هیات امنا یکی از کارامدترین و موثرترین ابزارهای مدیریت منابع انسانی در دانشگاه ها می­ باشند. لاکن این آیین نامه ها در دانشگاه های با شرایط و ماموریت های متفاوت کاملا یکسان می­باشند. این در حالی است که ترکیب اعضای دانشگاه ها اعم از هیات علمی و غیر هیات علمی بسته به شرایطی همچون نوپا بودن، درجه برخورداری و غیره می تواند متفاوت باشد. به عنوان مثال در دانشگاه فنی و حرفه ای با بیش از 2000 نیروی قراردادی که بیش از 70 درصد کارکنان دانشگاه را شامل می شوند توجه اندکی به این دسته از کارکنان که عمده فعالیت های دانشگاه نیز بر عهده آنها می باشد در آیین نامه استخدامی اعضای غیر هیات علمی شده است. با توجه به قانون برنامه ششم توسعه تاکید زیادی بر توسعه و گسترش این دانشگاه مهارتی شده و بدون شک گسترش و توسعه به ویژه در حوزه منابع انسانی برای دانشگاه نوپایی همچون فنی و حرفه ای راهی به جز جذب نیروی قراردادی نخواهد داشت. لذا با عنایت به موارد یاد شده پیشنهاد می شود با توجه به اختیارات هیات امنا و به منظور برقراری عدالت اجتماعی و همچنین افزایش کارامدی و عملکرد کارکنان، آیین نامه هایی همچون آیین نامه استخدامی متناسب با شرایط و ماموریت های دانشگاه ها تدوین و تصویب گردد.
  • عمدتا در ترکیب اعضای حقوقی و حقیقی هیات امنا وزرا، روسای سازمان ها و نهاد ها و سایر مدیران ارشد کشور بسته به ماموریت دانشگاه عضویت دارند. بدون شک عضویت این اعضا در هیات امنا بر غنای جلسه می افزاید و امکان استفاده از ظرفیت این اعضا به عنوان مدیران ارشد و تصمیم ساز در کشور را فراهم می آورد. لیکن در اکثر جلسات هیات امنا شاهد عدم حضور و یا شرکت نماینده عضو در جلسه هستیم که بعضا در جلسات مختلف نمایندگان مختلفی از طرف عضو معرفی می شوند. این موضوع نه تنها توجیه و هدف از عضویت این مدیران در هیات امنا را با علامت سوال مواجه می کند بلکه معرفی نمایندگان متفاوت در جلسات مختلف به دلیل عدم آشنایی و اشراف کامل به موضوعات دانشگاه ها از کارایی و اثر بخشی لازم برخوردار نخواهد بود.

کد خبر: 858485
نظرات (0 عدد)
  1. 1- لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  2. 2- نظرات حاوی مطالب توهین‌آمیز یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.
  3. 3- نظرات پس از تایید منتشر می‌شود.